Viktor E. Frankl „Człowiek w poszukiwaniu sensu”

O autorze książki

Viktor E. Frankl (1905–1997) był austriackim psychiatrą i neurologiem, twórcą logoterapii – nurtu psychoterapeutycznego opartego na poszukiwaniu sensu. Przeżył obozy koncentracyjne (m.in. Theresienstadt, Auschwitz, Kaufering), a po wojnie kierował kliniką neurologiczną w Wiedniu i wykładał na uczelniach na całym świecie. Jego książka „Człowiek w poszukiwaniu sensu” ugruntowała pozycję logoterapii i uczyniła go jednym z najbardziej wpływowych myślicieli XX wieku. W dorobku Frankla znajdziesz ponad 30 książek, z czego najbardziej znane – obok omawianego tytułu – to „Wola sensu” i „Bóg ukryty”. Co ciekawe, pierwotną wersję „Man’s Search for Meaning” (pol. „Człowiek w poszukiwaniu sensu”) spisał w zaledwie kilkanaście dni po wojnie; sam mówił, że pisał „na jednym oddechu”. Jeśli chcesz zgłębić biografię autora, zajrzyj do wiarygodnych źródeł, np. do jego hasła w Wikipedii: Viktor E. Frankl – Wikipedia.

Ciekawostka: Frankl stracił rękopis swojej książki w obozie – został mu odebrany. Przy życiu trzymało go to, że chciał odtworzyć książkę z pamięci i tego co udało mu się spisać w obozie na skrawkach papieru.

Główne idee i tezy książki „Człowiek w poszukiwaniu sensu”

To opowieść o tym, że nawet w skrajnie nieludzkich warunkach mamy coś, czego nikt nie jest w stanie nam odebrać – wolność wyboru. Nawet w tak nieludzkich warunkach jak obóz koncentracyjny mamy możliwość jaką postawę przyjmiemy. Frankl pokazuje, że podstawową siłą motywującą człowieka nie jest przyjemność (Freud) ani władza (Adler), lecz „wola sensu”.

Co wyróżnia tę książkę na tle innych? Jest połączeniem dwóch warstw: szczerego świadectwa więźnia obozu oraz syntetycznego zarysu logoterapii. Nie jest to traktat akademicki – to żywy zapis doświadczenia przekuty w metodę pracy z człowiekiem. Dzięki temu czyta się ją jak reportaż, a przemyślenia zostają w głowie na lata.

Kluczowe tezy Frankla:

Wola sensu: człowiek najbardziej pragnie odnaleźć znaczenie i sens swojego życia.
Wolność postawy: nie mamy wpływu na wszystko, ale zawsze mamy wybór, jak odpowiemy na sytuację.
Trzy drogi do poszukiwania sensu: poprzez działanie i twórczość, poprzez miłość i doświadczenie, oraz poprzez postawę wobec cierpienia.
Egzystencjalna pustka: współczesność cierpi na brak sensu (nuda, poczucie bezcelowości) – logoterapia pomaga ją wypełnić.

w Poszukiwaniu Sensu - Viktor Frankl

Omówienie rozdziałów

Część I: Doświadczenia z obozów – jak rodzi się „wola sensu”

Frankl zaczyna od opisu przyjazdu do obozu i pierwszych selekcji. Zwraca uwagę, jak szybko człowiek traci „wczorajsze” znaczenia i co dzieje się z psychiką w trzech fazach: szok, apatia, reakcja po wyzwoleniu. W najciemniejszych momentach ocalały drobne akty człowieczeństwa: dzielenie się chlebem, ukradkowy żart, wspomnienie ukochanej osoby. Kluczowa obserwacja: warunki zewnętrzne nie determinują ostatecznie naszego „wnętrza”. Człowiek może pielęgnować w sobie obraz sensu – choćby był to cel, dla którego warto przetrwać kolejny dzień (np. dokończenie pracy, powrót do bliskich, świadectwo dla świata). To egzystencjalny wybór, często podejmowany wbrew nadziei.

Myśl: sens życia może się zmieniać i jest to całkowicie normalne. Życie stawia przed nami coraz to nowe wyzwania i to do nich powinniśmy dostosowywać swój sens życia. Nie szukaj więc jednego , wielkiego celu na całe życie. Zamiast tego – nazwij swój „powód na dziś” – jedno zdanie, które ma nadać sens najbliższym 24 godzinom. Jutro stwórz nowe.

Część II: Logoterapia w pigułce – jak działa sens w terapii

Druga część to „Zarys logoterapii”. Frankl przedstawia fundamenty: człowiek jest istotą dążącą do sensu, posiada wolność wyboru oraz odpowiedzialność. Logoterapia nie pyta „co ja jeszcze mogę dostać od życia?”, tylko „czego życie oczekuje ode mnie?”. To odwrócenie perspektywy.

Trzy ścieżki odnajdywania sensu:

Przez tworzenie – praca, projekty, dzieła. Sens rodzi się z wkładu w coś większego niż ja.
Przez doświadczanie – miłość, sztuka, przyroda, relacje. Kontemplacja i zachwyt też są sensem samym w sobie.
Przez postawę wobec cierpienia – gdy nie możemy zmienić okoliczności, sens może objawić się w sposobie, w jaki je znosimy (np w trakcie nieuleczalnej choroby)

Frankl opisuje także narzędzia terapeutyczne, m.in. derywację uwagi od objawu (odwrócenie uwagi od lęku), paradoksalną intencję (celowe „przesadzenie” objawu, aby osłabić lęk) czy pracę z „hiperrefleksją” (nadmiernym analizowaniem). To proste, a skuteczne techniki używane do dziś.

Cytaty, które warto zapamiętać

„Wszystko można człowiekowi odebrać z wyjątkiem jednej rzeczy: ostatniej z wolności – wyboru własnej postawy w każdych okolicznościach.”

„Nie pytaj, czego oczekujesz od życia. Zapytaj raczej, czego życie oczekuje od ciebie.”

„Kto ma ‘dlaczego’, zniesie niemal każde ‘jak’.”

„Szczęście przychodzi jako efekt uboczny dążenia do sensu.”

Ciekawostki, fakty, konteksty dodatkowe

„Człowiek w poszukiwaniu sensu” często trafia na listy najważniejszych książek psychologicznych. Tytuł sprzedał się w milionach egzemplarzy na całym świecie, a jego wpływ widać w psychologii pozytywnej, coachingu i przywództwie opartym na celu. Stephen R. Covey (autor „7 nawyków”) cytował Frankla, pokazując, że „między bodźcem a reakcją jest przestrzeń” – dokładnie tę, o której mówi logoterapia. W kulturze popularnej idee Frankla wracają w filmach, podcastach i wykładach.

Anegdota: Frankl lubił porównanie do pilota. Jeśli celujesz trochę powyżej, skorygujesz kurs i dolecisz. Jeśli celujesz zbyt nisko – nie wystartujesz. W logoterapii ta „wysoka miara” to wiara w człowieka i jego sens.

Krytycy zwracają uwagę, że wspomnienia obozowe – choć cenne – są subiektywne i nie stanowią „twardych danych”. Frankl jednak nigdy nie twierdził, że pisze pracę naukową; proponuje raczej etyczno-egzystencjalną orientację, która wspiera odporność i zaangażowanie. To praktyczny kompas, a nie zbiór tabel.

Najważniejsze wnioski praktyczne dla czytelnika

Jak zastosować idee Frankla w codzienności? Oto konkretna checklista:

Zmieniaj pytanie: zamiast „co życie ma mi dać?”, pytaj „co dziś mogę wnieść?”. Zobaczysz, jak rośnie poczucie sprawczości.
Trzy ścieżki sensu:
- Działanie – zaplanuj jeden czyn, który realnie komuś pomoże.
- Doświadczenie – zaplanuj „chwilę zachwytu” (muzyka, spacer, rozmowa).
- Postawa – wybierz godność tam, gdzie nie masz kontroli.
„Powód na dziś”: codziennie rano zapisz jedno zdanie, które nada sens Twojemu dniu. Wieczorem oceń, na ile żyłeś w zgodzie z nim.
Praktyka wdzięczności: trzy rzeczy dziennie. Wdzięczność wzmacnia postrzeganie sensu i redukuje „egzystencjalną pustkę”.
Paradoksalna intencja: gdy coś Cię paraliżuje (np. bezsenność), spróbuj „chcieć” objawu na przekór. To często łagodzi napięcie.
Mikro-rytuały: stałe pory pracy i odpoczynku, krótki spacer po obiedzie, telefon do bliskiej osoby – drobne rzeczy budują „kościec sensu”.
Mapa wartości: wypisz 5 wartości, którym chcesz „służyć” w tym roku. Dopisz do nich konkretne zachowania i terminy.
Praca z winą: zamiast zamartwiania – decyzja o naprawie (telefon, zadośćuczynienie, nowy standard działania).
„Między bodźcem a reakcją”: zatrzymaj się na 3 oddechy zanim odpowiesz impulsowi. To miejsce, w którym rodzi się wolność.

Tip dla zespołów i liderów: zróbcie „mapę sensu” projektu. Po co to robimy? Komu to służy? Jakie wartości realizujemy? Spójność celu zmniejsza wypalenie.

Jeśli pracujesz w HR/edukacji, idee Frankla łatwo zamienisz w praktyki programowe: rozmowy rozwojowe oparte na wartościach, cele OKR spięte z misją, warsztaty o „przestrzeni między bodźcem a reakcją”. W biznesie to realnie podnosi motywację wewnętrzną i retencję.

Dlaczego warto przeczytać całą książkę?

To streszczenie daje daje solidny obraz idei, ale cała książka działa jak osobiste spotkanie z autorem. Widzisz, jak rodzą się wnioski z konkretnego cierpienia, a nie z wygodnego gabinetu. Odbierasz historię i teorię równocześnie – dzięki temu przesłanie zapada głębiej i staje się praktyczne. To lektura, do której się wraca w różnych momentach życia: gdy stoisz na zawodowym zakręcie, gdy dopada Cię zwątpienie, gdy chcesz lepiej rozumieć siebie i innych. Krótka forma, prosty język i wielka mądrość – kombinacja, którą trudno przebić. Jeśli szukasz kompasu, który nie gubi kierunku, właśnie go znalazłeś.